ASTUDIAETHAU ACHOS AR GYFER BUSNESAU CYNALADWY

Bryn Elltyd - Llety Gwely a Brecwast Cynaladwy

Canolfan ymwelwyr amgylcheddol gynaladwy yn gwerthu bwyd moesegol?

Small scale hydropower development on a farm in Snowdonia National Park (GWLAD, Rhifyn 61, Chwefror 07)

---

Bryn Elltyd - Llety Gwely a Brecwast Cynaladwy

Mae Bob ac Ann Cole wedi datblygu llety chwe llofft ger Blaenau Ffestiniog sy'n esiampl benigamp o weithredu ethos twristiaeth gynaladwy.

Drwy gadw nodweddion gwreiddiol, a moderneiddio ac ychwanegu estyniadau mewn ffordd cydnaws a llawn dychymyg, mae Bob ac Ann wedi llwyddo i greu adeilad ecolegol a chynaladwy gydag awyrgylch gynnes a chyfeillgar lle gall eu gweisteion fwynhau gwyliau dymunol a hamddenol sy'n cael effaith negyddol bach iawn ar yr amgylchedd. Mae Bryn Elltyd ar agor drwy'r flwyddyn ac wedi ei leoli ar erw o dir rhannol wyllt ynghanol golygfeydd garw a hardd canol Parc Cenedlaethol Eryri.

Adeiladau:

• Mae'r ty wedi ei inswleiddio ymhell y tu hwnt i ofynion lleiafswm rheolau adeiladu.
  
  
• Mae'r tân, sy'n llosgi coed o goedlan Bob ac Ann eu hunain, yn darparu gwres a dwr poeth.
  
  
• Mae'r trydan i gyd yn dod o ffynonellau adnewyddol.
  
  
• Mae casglwyr haul, ar ystafell yr ardd a thalcen deheuol y prif dy, yn darparu gwres ar gyfer dwr a gwres canolog.
  
  
• Mae'r dwr yn dod o'r prif gyflenwad trwy fesurydd ac mae'r garthffosiaeth yn mynd i danc carthion. Mae un o'r tanciau carthion yn gwagu drwy ridyll i bwll sy'n cynnal brithyll cynhenid. Mae brwyn y rhidyll yn cynorthwyo i dynnu'r amhuredd o'r dwr ac yn gynefin i lyffantod a genau goeg.
  

Bwyd:

• Mae'r ffrwythau a llysiau wedi eu prynu'n lleol ac yn organic, lle'n bosib, gyda rhai ohonyn nhw'n dod o'r ardd.
  
  
• Cig oen a chig eidion o Dy Isaf Ffestiniog, porc o Fferm y Llan yn Llanfrothen a chyw organig o Gorwen.
  
  
• Wyau ieir rhydd o Drawsfynydd, ac wyau hwyaid o'u hwyaid eu hunain.
  
  
• Mae rhan fwyaf gweddill y bwyd wedi ei brynu'n lleol er mwyn cefnogi'r economi leol.
  
  
• Mae'r te, y siwgr, y siocled poeth a'r coffi i gyd yn dod drwy Fasnach Deg.
  Pysgod - yr amcan ydi dilyn Canllawiau'r Gymdeithas Gadwraeth Forwrol a phrynu eu pysgod i gyd o Bysgod Llyn ym Mhwllheli

  Gerddi:

• Mae'r erw o dir o gwmpas y ty wedi ei reoli er mwyn denu a chynnal pob math o fywyd gwyllt.

  Rheolaeth dydd i ddydd:

• Mae'r dillad gwelyau a'r tyweli'n cael eu newid ar gais y gwesteion yn unig.
  
  
• Mae gofyn i'r gwesteion ddiffodd eu goleuadau pan fyddan nhw'n gadael eu hystafelloedd (mae goleuadau'r cyntedd a'r tu allan yn cael eu gadael ymlaen er mwyn diogelwch).
  
  
• Mae offer trydanol gyda chyflwr 'standby' yn cael eu diffodd.
  
  
• Mae gofyn i westeion gau'r drysau i gyd er mwyn cadw'r gwres i mewn.
  
  
• Mae'r holl ganiau, papur a photeli'n cael eu hailgylchu a gwastraff llysieuol yn cael ei gompostio.

Canolfan ymwelwyr amgylcheddol gynaladwy yn gwerthu bwyd moesegol?

Yn Worcester Woods Country Park, sydd â 51 hectar o goedwigoedd a dolydd ac sydd wedi ennill Baner Werdd, mae Cyngor Caerwrangon wedi bod yn gweithio yn galed i hyrwyddo negeseuon moesol mewn nifer o wahanol ffyrdd. Cafodd y Ganolfan Cefn Gwlad bresennol ei hadeiladu yn hwyr yn yr 1980au ac roedd yn boblogaidd iawn gydag ymwelwyr. Er hyn, roedd arnom angen mwy na allai'r adeilad ei gynnig; roedd ein hymwelwyr angen mwy o seddau yn y caffi a thu allan ger y lle chwarae, mwy o gysgod yn yr haf, a mwy o le ar gyfer cyfarfodydd cymunedol. Roedd staff y Gwasanaeth Cefn Gwlad wedi bod yn gweithio mewn cabanau ers nifer o flynyddoedd, ac roedd peryg na fyddai caniatâd yn cael ei roi i'n galluogi i gadw'r rhain am gyfnod hirach, ac roedd prinder lle i gadw cerbydau gwaith, coed ac offer yn ddiogel.

Roeddem yn ddigon ffodus i sicrhau nifer o grantiau o'r Gronfa 'Liveability', Cronfa Loteri Treftadaeth, Asiantaeth yr Amgylchedd, a rhaglen ein Cyngor Sir ein hunain i ddatblygu estyniad i'r Ganolfan Ymwelwyr. Gyda chymorth ein tîm Gwasanaethau Eiddo, sydd erbyn hyn yn enwog dros y wlad am ddatblygu adeiladau, gan gynnwys ysgolion, canolfan addysg amgylcheddol a chanolfan lyfrgell a hanes, llwyddwyd i ddod o hyd i gynllun addas. Cafodd ein hymwelwyr fod yn rhan o'r ymarfer drwy grwpiau ffocws, cardiau sylwadau, arolwg ymwelwyr, a diwrnodau agored, felly roedd pob syniad yn cael ei ystyried.

Ein syniad terfynol oedd eco-adeilad wrth ochr y ganolfan ymwelwyr bresennol. Byddai hwn yn gartref i staff y Gwasanaeth Cefn Gwlad, y dderbynfa, y swyddfa ymholiadau a dwy ystafell gymuned newydd. Mae'r cynllun yn cynnwys to bywlysiau gwyrdd, prennau cynaladwy, gwresogydd llosgi pren, a phapur newydd wedi ei ailgylchu fel ynysydd.

Mae'r ddau adeilad wedi eu cysylltu gan ddeildy dros deras haul. Roedd rhan o'r cynllun hefyd yn cynnwys creu'r 'Worcestershire Garden', ardal dawel, gaeedig ar gyfer y gymuned ac ar gyfer digwyddiadau arbennig, sydd â nodweddion sy'n arbennig i'r ardal hon, fel coed ffrwythau, gwasg afalau hen ffasiwn, pwll, a blodau gwyllt.

Cafodd y Ganolfan Ymwelwyr bresenol ei ailwampio gan ychwanegu golau gwell, mwy o lefydd i eistedd y tu mewn, a thechnoleg newydd sbon ble gellid cyffwrdd â'r sgrin i gael gwybodaeth. Roedd y dodrefn newydd yn arloesol iawn - doedden nhw ddim yn newydd o gwbl! Drwy'r prosiect 'Green Chair', gofynnwyd i bobl roi eu hen gadeiriau pren, ac fe gawsant eu hadnewyddu, ble bo'r angen, gan ein staff, a'u paentio yn wyrdd. Dyma ein hateb i'r prinder arian ar gyfer prynu dodrefn newydd, ond roedd neges ailgylchu bwysig yma hefyd. Cafodd rhesel daflenni a dau far brecwast eu gwneud ar y safle o goed derwen o'r goedwig gyfagos; eto, neges arall am adnoddau cynaladwy am bris rhad.

Yr hyn yr oedd ei angen yn awr oedd bwyd moesegol. Mae'r caffis yng nghanolfannau ymwelwyr ein Parciau Cefn Gwlad yn cael eu rhedeg ar sail rhyddfraint, a phob un yn cael tenantiaeth pum mlynedd. Yn ddiweddar cawsom denant newydd yn ein Parc Cefn Gwlad arall yn Waseley Hills, ger Birmingham, ac o hynny cawsom brofiad defnyddiol wrth dreialu prydles â'r pwyslais ar yr ymwelydd a chynaladwyedd.

Roedd ein tenant yn y caffi yn Worcester Woods wedi bod gyda ni ers blynyddoedd, ond yn teimlo ei bod hi'n amser symud ymlaen. Rhoddodd hyn y cyfle i ni wthio ein syniad o fwyd cynaladwy yn bellach nag o'r blaen. Wrth gwrs, mae prydles busnes arferol yn un eithaf safonol a'r prif bwrpas yw gwneud elw. Er bod incwm y caffis yn ein canolfannau ymwelwyr yn hanfodol i'n gwaith, eu prif bwrpas yw cynnig gwasanaeth o safon uchel i'n ymwelwyr. Felly, mae o ddiddordeb i ni fel Cyngor Sir, ac i'r tenant, weithio gyda'n gilydd mewn partneriaeth i gynnig hyn. Mae perthynas dda a deall yr un gwerthoedd yn allweddol.

Gyda hyn mewn golwg, roeddem yn ceisio denu math arbennig o fusnes o'r dechrau. Rydym wedi dysgu nifer o wersi yngl?n â sut i ddod o hyd i denant yn y gorffennol. Mae hysbysebion bychain mewn papurau newydd neu gylchgronau arlwyo yn ddrud iawn ac nid ydynt yn denu llawer o sylw, felly dewisom arddangos arwydd enfawr wrth ochr y ffordd, sicrhau ychydig o sylw yn y wasg, a gosod hysbyseb hanner tudalen yn y papur lleol.

Roedd ein nod yn un uchel, gyda'r bwriad y byddai Orchard Café yn datblygu i fod 'y lle' yng Nghaerwrangon i ddod i fwyta bwyd moesegol. Wrth 'moesegol', rydym yn golygu y byddwn yn cynnig bwyd Masnach Deg, wyau buarth, cig gan anifeiliaid rhydd, bwyd lleol, a bwyd organig pan fo modd. Ychwanegom amodau cadarn yngl?n â phecynnu a gwastraff, a rhoddwyd amod fod rhaid i unrhyw beth sydd ar werth yn y ganolfan ymwelwyr fod yn gynaladwy, er enghraifft, crefftau Masnach deg, neu grefftau gan bobl leol.

Roedd yr ymateb yn bositif iawn, a rhoddwyd deuddeg tenant posibl ar y rhestr fer. Yna, rhoddwyd y deuddeg drwy broses ddewis llym, tebycach i gyfweliad swydd na gweithred fasnachol. Ond roedd o werth y drafferth, gan fod gan Guy a Nett Ward brofiad helaeth yn y maes arlwyo, o goginio, i reoli bwyty a hyfforddi staff ar gyfer cwmnïau megis Frankie and Bennies a Prêt a Manger. Mae gan y ddau hefyd gariad at gefn gwlad a'r rhan sydd gan gefn gwlad i'w chwarae mewn cynhyrchu bwyd iach o safon.

Yr hyn sydd mor werthfawr am Country Parks yw'r cyfuniad o bethau sydd i'w cynnig yno. Mae pobl wedi dod i ddisgwyl cyfleusterau arbennig pan fyddent yn ymweld; canolfan ymwelwyr gyda chaffi, toiledau, gwybodaeth a dehongliad, man chwarae ar gyfer plant a llwybrau wedi eu marcio - hyn oll mewn amgylchedd naturiol a dymunol. Yr hyn sy'n cael ei gynnig i ni yw'r gallu i drosglwyddo negeseuon pwysig a dangos enghreifftiau o gynaladwyedd.

Gall y Gwasanaeth Cefn Gwlad dderbyn ymweliadau gan sefydliadau eraill sydd eisiau darganfod mwy am fentrau fel y rhai uchod, a phethau eraill megis gweithio gyda gwirfoddolwyr, rheoli iechyd a diogelwch, datblygiad busnes, gweithio gyda'r gymuned a sicrhau incwm. Os hoffech chi drafod pecyn arbennig ar gyfer eich anghenion, yna cysylltwch â Rachel Datlen, Rheolwr Cefn Gwlad Greenspace ar 01905 766493 neu rdatlen@worcestershire.go.uk

Back to Top

---

Small scale hydropower development on a farm in Snowdonia National Park (GWLAD, Rhifyn 61, Chwefror 07, Llywodraeth Cynulliad Cymru)

MAE rhaeadr sy’n byrlymu i lawr llethrau serth ym Mharc Cenedlaethol Eryri yn drawiadol iawn, ond nid dyna’i hunig arwyddocâd i Tegwyn Jones.

Tua phum mlynedd yn ôl, penderfynodd, Tegwyn, 49 oed, sy’n
ffermio tri daliad â chyfanswm o 420 hectar gyda’i wraig Catrin, ger
Mallwyd, Powys osod cynllun hydroelectrig i ddefnyddio’r ynni naturiol
hwn oedd yn cael ei wastraffu fel arall. Un o’r prif resymau dros wneud
hyn – heblaw am hybu incwm y fferm – oedd helpu i sicrhau ei bod yn ddigon proffidiol i’w tri mab ddychwelyd i weithio ar y fferm ar ôl cwblhau’u haddysg.

Yn wir, bu’r fenter mor llwyddiannus fel bod y cwpwl ar fin buddsoddi
bron i £500,000 ar gynllun tebyg rhyw hanner milltir i ffwrdd. Cafwyd y syniad gwreiddiol mewn diwrnod agored dan ofal Andy Rowland, o’r cwmni adfywio lleol, Eco Ddyfi, ond mae cysylltiad teuluol i’r
cyfan hefyd – sefydlodd taid Tegwyn gynllun hydro-electrig yn y 1930au i wasanaethu pentref Dinas Mawddwy.

“Mae’r cynllun cyntaf, a adeiladwyd gyda chymorth grant gan Eco Dyfi, yn creu tua £15,000 o incwm y flwyddyn,” meddai Tegwyn. “Mae’r swm hwn yn hwb anferthol i goffrau’r fferm, a does dim angen llawer o lafurio na gwaith cynnal a chadw.”

Gyda’r cynllun yn cynhyrchu 340,000 kwh o drydan i’r grid cenedlaethol, amcangyfrifir ei fod yn creu digon o drydan ar gyfer 60 o gartrefi.

Bydd cam 2 y cynllun yn cynhyrchu 550,000 kwh o drydan, a dylai fod yn barod ymhen dwy flynedd. Fe’i hadeiladir gyda chymorth grant Cymad, prosiect a noddir gan Lywodraeth y Cynulliad sy’n helpu i ddatblygu prosiectau cymuned arloesol wedi’u seilio ar egwyddorion datblygu cynaliadwy.

Mae Tegwyn a’i deulu’n magu 800 o ddefaid mynydd Cymreig ar y tri deiliad, gan gadw 200 o wˆyn benyw ar y fferm bob blwyddyn at fagu. Caiff yr wˆyn eu pesgi ar
y fferm a’u gwerthu trwy gwmni Graig Farm Organics. Mae gwartheg Tegwyn yn cynnwys 24 o fuchod sugno Duon Cymreig a tharw Limousin, ac mae’r lloeau i
gyd yn cael eu pesgi ar dir pori rhent yn Ffostrasol, Ceredigion, y mae’n ei rannu â’i frawd Elwyn. Roedd y ffermydd yn rhan o gynllun Tir Cymen pan ddewiswyd Meirionnydd i fod yn ardal beilot ym 1992, a phan ddaeth y cytundeb 10 mlynedd
hwnnw i ben, trosglwyddwyd yr holl diroedd i gynllun Tir Gofal. Fferm organig yw hi bellach, ar ôl cychwyn ar y trosglwyddo yn 2001.

Back to Top

Bryn Elltyd Guesthouse © Clare Baker

Bryn Elltyd Lounge

Bryn Elltyd Bedroom

Bryn Elltyd Gardens

Worcester Woods Visitor Centre

Hydro-turbine © Dan James